Recensie | Van hatsekiedee en hoppetee: Liefde (en leed) in de provincie | Over De verjaardagen van Hanneke Hendrix

Een van de debuten die meedingen naar de Academica Literatuurprijs is De verjaardagen van Hanneke Hendrix. Vind jij dit in het zuiden spelende boek over een liefde tussen ‘een monster en een gedrocht’ net zo mooi als Roland Fagel? Tot en met 31 augustus kun je nog stemmen.

verjaardagenSoms lijkt het wel of er geen Nederlandse literatuur bestaat maar alleen een Amsterdamse. Vrijwel elke schrijver verhuist ooit naar de hoofdstad. Vrijwel elke roman speelt zich af in die hoofdstad. Slechts één volwaardige literaire uitgeverij houdt al decennia dapper stand buiten de Randstad – ver van de juiste café’s, de juiste restaurants, de juiste boekhandels, de juiste debatcentra, de juiste boekenmarkten, de juiste literaire agenten, de juiste trefpunten voor iedereen die zich van belang acht in het boekenwereldje – of dat ooit wil worden. En juist bij die uitgeverij, De Geus in Breda, verscheen De verjaardagen, een van de drie nominaties voor de Academica Literatuurprijs, die eerder werd gewonnen door Peter Buwalda en Anna Enquist en 12 september opnieuw zal worden uitgereikt. De enige literatuurprijs bovendien met het Voice of Holland model: de jury draagt voor, het publiek beslist.

Hanneke Hendrix windt er in het naschrift van deze bruisende roman trouwens ook geen doekjes om. Dit boek is bijna in zijn geheel geschreven aan tafel 11 op de bovenverdieping van Café In de Blaauwe Hand. In Nijmegen dus, oftewel het Zeer Nabije Oosten (Lucas Hüsgen), dat ligt op een luttele 84 treinminuten van de hoofdstad, al lijken het vandaaruit lichtjaren, de stad waaruit A.F.Th. van der Heijden ooit vertrok naar Amsterdam.

De verjaardagen vertelt het verhaal van een liefde tussen een monster en een gedrocht. Een onhandelbare, agressieve jongen en een meisje met een gruwelijke en zeldzame huidziekte. Beide wonen in het dorp, maar zijn verwekt in de stad, op een half uur fietsen, waar hun moeders terloopse al dan niet vrijwillige seks hadden op hun verjaardagen (vandaar de titel). Het in de kelder van een cafe verkrachte zestienjarige meisje en de hupse veertigjarige bakkersvrouw die zich terloops liet bezwangeren door de barman van dezelfde kroeg, lijken naar de stad toegezogen te worden door een geheimzinnige kracht, als zalmen die zich tot bloedens toe stroomopwaarts worstelen om te gaan paaien op hun geboortegrond.

Wat het lezen van De verjaardagen tot zo’n verrukkelijke bezigheid maakt is de frisse, montere toon waarop de schrijfster verslag doet van al deze diep tragische voorvallen. Hendrix, eerder actief met hoorspelen en toneelteksten, heeft nu al haar eigen herkenbare stem gevonden. Deze speelse en luchtige tragikomische dorpssaga is een verademing na al dat drieste geploeter van ernstige Amsterdamse jongemannen met hun vlijtig gefiguurzaagde literaire spiegelpaleisjes.

Opvallend genoeg was het juist Arie Storm, doorgaans uitsluitend te porren voor pretentieuze mannelijke auteurs met nog minder lezers dan hijzelf, die in de TROS-Nieuwsshow als eerste voor Hanneke Hendrix de rode loper uitlegde. Hartstikke leuk, echt een heel leuk boek… een volwassen boek… ik ben verbaasd en verrast…lichtvoetig opgeschreven… lichtheid.

Eerder was al een ultrakort stukje in de Volkskrant verschenen van Simone van Saarloos, die aangenaam verrast bleek door de sfeer van het boek. Sprookje en nachtmerrie ineen… kil en knus tegelijk… gedijt bij een ritme van herkenbare beschrijvingen, afgewisseld met vreemde elementen… maakt nieuwsgierig naar haar volgende passen. Binnen de 300 woorden die haar waren toegemeten deed Saarloos wat ze kon om De verjaardagen tot een kleine literaire sensatie uit te roepen, al voegde ze daar terecht aan toe. Helemaal soepel is de choreografie nog niet. Af en toe overschrijdt Hendrix inderdaad de grens tussen toegankelijk en onbenullig, en zeker tegen het einde had er duchtig geschrapt mogen worden. Maar als ze op dreef is, dan is ze gewoon heel erg goed, dan is het shooting from the hip en denk je echt dit is een talent, een heel groot talent.

Na dit enthousiaste saluutschot van de Volkskrant was het wachten op de NRC. Die kranten beloeren elkaar immers als katten. Debuteren heeft iets van het rijden van een elfstedentocht. Je moet een heleboel stempeltjes scoren voor je de eindstreep van de literaire erkenning haalt. De NRC zweeg. Een maand. Twee maanden. Drie maanden. Was het de overrompelende kerstboodschap van Parool-collega Storm die de NRC-redactie alsnog aan het lezen zette? Wie weet. Na een vol kwartaal bedenktijd ging het bordje Halt! Verboden toegang! in ieder geval alsnog allerparmantigst de lucht in.

Volgens NRC-bespreker Sebastiaan Kort heeft Hendrix namelijk iets gedaan wat niet mag: zij heeft haar inspiratie niet gezocht in boeken, zoals het een Echte Schrijver kennelijk betaamt, maar in Films, en dan nog wel in een cocktail van Buster Keaton, New Kids, Flodder en Alex van Warmerdam. Daar zit zoals u ziet geen schrijver tussen. En daar hebben we het. New Kids. Neo-barbaren uit Brabant. Losers uit de provincie. Eten elke dag in een snackbar. Rijden in een Opel. Roepen vaak kut. Vanuit het perspectief van de NRC-lezer gerekend heel erg Niet Ons Soort Mensen. Niet kopen dus. Geen literatuur kennelijk. De vergelijking is echter bewust misleidend. Boris, de mannelijke hoofdfiguur in De verjaardagen, lijkt qua gedrag inderdaad sprekend op de botte binken uit Maaskantje. Maar met de manier van schrijven van Hendrix heeft dat hele New Kids hoegenaamd niets te maken. En dat is wel de suggestie.

Mogelijk is de vergelijking met New Kids ingegeven door het feit dat deze film, zeker vanuit een hoofdstedelijk perspectief, zich zo min of meer in dezelfde regio afspeelt als het boek: het troosteloze platteland van het noordoosten van Brabant en Noord-Limburg. Hendrix komt uit het Noord-Limburgse kerkdorp Grubbenvorst, dat net als het Maaskantje van de filmbarbaren aan de Maas ligt en het ‘dorp’ in haar boek ligt beslist in het katholieke zuiden.

Het idee dat films geen inspiratiebron voor literaire romans zouden mogen zijn is trouwens op zich al te absurd voor verder commentaar. Terwijl Hendrix door een motto op te nemen van Albert Camus – toch een echte schrijver – wel degelijk aangeeft waar zij, onder andere, haar literaire inspiratie vandaan haalt. En de manier waarop zij de dorpsbewoners laat optreden als een koor in een klassieke tragedie staat ook in een duidelijke literaire traditie. Deed Hugo Claus dat al niet eens in zijn roman De geruchten? Won Claus daar niet de Europese Literatuurprijs mee?

Het NRC-stuk staat bol van de loze, insinuerende beweringen, allemaal kennelijk bedoeld om De verjaardagen af te doen als ‘provinciaal’ en ‘geen literatuur’. In het ‘dranklokaal’ waar Hendrix het boek schreef moet wel carnavalsmuziek hebben opgestaan, zo leidt de bespreker met bewonderenswaardig deductievermogen af uit de trek-eens-aan-mijn-vinger-achtige humor en de slapstickachtige taferelen. De enige muziek die in het boek met name wordt genoemd, als favoriete poetsmuziek van de barman die de bakkersvrouw bevrucht, is echter Creedence Clearwater Revival. Oubollig misschien, maar zeker geen carnavalsmuziek. Die is trouwens in de zuidelijke horeca alleen met carnaval te horen.

Wat Kort, die De verjaardagen overigens drie sterren toekent (van de vijf), kennelijk het meest dwarszit is juist wat bij Saarloos in de Volkskrant zo bijzonder in de smaak viel: de speelse vermenging van genres. Ja, het is inderdaad een boosaardig sprookje, zo valt hij haar bij. Maar dan gaat hij verder. Over de gehele linie wordt het boek teveel gekenmerkt door vage intenties. Wil Hendrix de lezer soms schrik aanjagen? Daar is het boek te vrijblijvend voor. Wil ze ons gewoon vermaken met een wilde kermisrit door een saai landschap? Daar lijkt een roman van bijna 300 pagina’s niet het uitgelezen medium voor te zijn.

Maar is niet vrijwel elke goede roman tegelijkertijd onderhoudend en angstaanjagend? Zijn onomstreden meesterwerken als Reis naar het einde van de nacht van  Céline en Lolita van Nabokov niet allebei zowel een vermakelijke wilde kermisrit als een angstaanjagende leeservaring? Kortom, houdt de NRC-bespreker zijn literaire meetlat hier niet per ongeluk ondersteboven? Zijn dubbelzinnigheid en gelaagdheid niet juist de kenmerken bij uitstek van goede literatuur?

Desalniettemin heeft het stuk zijn uitwerking niet gemist. Van diverse beroepslezers hoorde ik dat zij De verjaardagen hebben overgeslagen, omdat er toch in de NRC heeft gestaan dat het niks is. Tja, met 97 literaire debuten per jaar is elke reden om eens een titel over te slaan natuurlijk meer dan welkom.

In de strijd om de literaire erkenning van de De verjaardagen was de stand Volkskrant-NRC nu 1-1. Gelukkig voor Hendrix zetelde dit jaar in de nominatiecommissie van de Academica Literatuurprijs een notoir literair zwaargewicht als Volkskrant-criticus Arjan Peters, en samen met zijn medejuryleden koos hij de verjaardagen uit de 97 inzendingen als een van de drie beste literaire debuten van 2012. 2-1. Over enkele weken weten we of het ook 3-1 wordt – als Hendrix de nominatie zou weten te verzilveren. U kunt nog stemmen.

bigdautzenberg300dpi9789025437640Opvallend overigens dat in diezelfde NRC Ewoud Kieft zich zo extreem jubelend uitliet over die andere door en door provinciale roman die vorig jaar verscheen, Extra tijd, over voetbalclub Roda J.C. uit Kerkrade, van een spraakmakende schrijver, A.H.J. Dautzenberg, die zich verschanst heeft in het desolate Tilburg-Noord, een even troosteloze entourage als die van De verjaardagen. Beide boeken zijn romans over gewone mensen in de diepe provincie, geschreven zonder elitaire literaire blabla en poeha, maar zeker niet zonder literair raffinement. Een soort volkskunst van hoog niveau, zoals de films van Fellini uit de jaren vijftig. Stilistisch is Hendrix, zeker op haar beste momenten, dan nog net een tikkeltje geraffineerder.

2012. Voor mij was dat het  jaar waarin er eindelijk weer eens een pittig tegengeluid te horen viel tegen de wat zelfgenoegzame dominantie van de Amsterdamse letteren. Een tegengeluid uit Kerkrade en Grubbenvorst, uit Nijmegen en Tilburg-Noord.

Roland Fagel is literair vertaler en jongste winkelbediende bij antiquariaat Hinderickx & Winderickx.

Share Button

geef een reactie