Recensie | Zwarte zwaan als Witte raaf | Over Zwarte zwaan van Gideon Samson

Zwarte zwaan van Gideon Samson is een jeugdboek over een ontsporend meisje. Het laat zien wat er in de hoofden van kinderen om kan gaan en zit ingenieus in elkaar. Maar wat vinden jongeren ervan? Inge Piena nam de proef op de som.

cover_zwarte_zwaan‘Het verhaal is geschreven  op zo’n dwingende en briljante manier dat de personages werkelijk tot leven komen en lezers van de eerste tot de laatste zin in zijn greep houdt.’ Met deze formulering heeft de Internationale Jeugdbibliotheek van München Zwarte zwaan van de Nederlandse auteur Gideon Samson opgenomen in de lijst van 250 beste jeugdboeken van afgelopen jaar, de zogenaamde White Ravens. Met deze kroon op alle jubelende recensies voor dit boek belandt Samson definitief in het rijtje Goede Nederlandse Jeugdboekenschrijvers. Terecht, want het is een fantastisch boek, maar als docent op een middelbare school vraag ik me dan af of jongeren dat ook vinden.

Als lezer maak je in het eerste deel Voor kennis met de schuchtere ik, Duveke, en haar stoere, grillige vriendin Rifka. Lijkt er eerst nog sprake van een gelijkwaardige vriendschap met verschillende rollen, allengs blijkt dat Duveke eigenlijk niets in te brengen heeft en al het werk moet doen in het plan van Rifka. Die wil op haar eigen begrafenis zijn en om dat mogelijk te maken, zet ze haar eigen ontvoering in scene. Tot hiertoe leest het boek nog als een wat kinderlijk verhaal over een vriendschap die geen vriendschap is, maar het machtsspel van een kwaadaardig meisje.

In Na wordt het verhaal verteld vanuit Duveke’s broer Olivier als hij-persoon. En waar die eerst niet veel meer was dan de grote broer, voor wie Rifka wel belangstelling had, wordt zijn rol nu opeens onduidelijk en veel groter. De begrafenis van Rifka wordt gehouden en de politie blijft Olivier maar vragen stellen. Door zijn verdriet en wanhoop, neemt de beklemming toe.

In Tijdens tenslotte trekt Rifka zelf de lezer nog directer in het verhaal door als ‘ jij’ te vertellen hoe het allemaal misging en blijkt het plan te zijn veranderd in een nachtmerrie, een thriller waarin je steeds weer twijfelt of je echt leest wat je denkt te lezen en waarover je na afloop nog lang blijft nadenken. Zou de waarheid ooit boven water komen? Hoe ver kan liefde gaan?

Als volwassen lezer van jeugdliteratuur geniet ik van de sterke, functionele constructie, maar vind ik het jammer dat de meisjes zo eendimensionaal blijven: Rifka boos en bazig en Duveke slap en slaafs. Ligt het aan mij dat onduidelijk blijft hoe Rifka zo komt? Een liefdeloze opvoeding in combinatie met veel pit en fantasie? Hoe realistisch is dan een zo extreme gewetenloosheid (want ze twijfelt geen moment) of moeten we concluderen dat ze een psychopaatje is en dat de afwezige moeder niet zozeer de oorzaak is, maar alleen het uitblijven van ontdekking en bijsturing veroorzaakt?

Dit zijn echter de bezwaren en vragen van een docent, een moeder bovendien, en daarmee niet zo relevant. Ik behoor niet tot de doelgroep. Maar wie is dan die doelgroep? Door de vorm vraagt het boek om een redelijk ervaren lezer, die de meerwaarde van de sprongen in tijd en perspectief en het open einde kan waarderen en die voldoende ervaren is om in de huid van zo’n veel jonger meisje te willen kruipen, om vervolgens volop te kunnen genieten van de suspense.

Als proef op de som heb ik het boek aangeboden in een havo 3-klas. Verschillende dames hapten. Om kort te gaan, ze hebben genoten. Weliswaar vonden ze het begin wat kinderachtig, maar na doorlezen werden ze gepakt door de vragen en de verwarring en konden ze niet meer stoppen. Over psychologische diepgang of karaktervragen heb ik ze niet gehoord.

Kort samengevat, Zwarte zwaan is een krachtig geconstrueerde jeugdthriller, die nog lang kan na-ijlen in het hoofd van de lezer, jong of oud, maar niet al te onervaren.

Inge Piena is docent Nederlands en was jarenlang freelance auteur bij Malmberg en jeugdboekenrecensent bij Ouders Online

cover_zwarte_zwaan

 
Klik hier voor meer informatie of om Zwarte zwaan te bestellen.

Share Button

geef een reactie